In een onteigeningsprocedure spelen vaak diverse procedures naast èn na elkaar. Voor de betrokken grondeigenaren (of andere rechthebbenden, zoals huurders of pachters) is dat niet altijd te overzien. Waar kan je op rekenen, hoe gaat het lopen, hoe lang gaat het duren? In een recente uitspraak (8 januari 2020) zet de rechtbank Gelderland nog eens uiteen hoe de volgorde van toetsen tijdens de verschillende procedures en door de verschillende rechters plaatsvindt. Hoe zit het ook alweer?
Eerst verplicht overleggen, dan pas procederen
Volgens de hoofdregels uit het onteigeningsrecht moet de overheid eerst in overleg proberen tot koop van de grond te komen. Lukt dat niet dan kan na een behoorlijk aanbod een onteigeningsprocedure worden gestart. Die procedure valt uiteen in twee stappen, eerst de Kroon (het ministerie) en dan de rechter.
Verschillende procedures kunnen overlappen
Tegelijkertijd zal de overheid ook al het bestemmingsplan of een daarmee vergelijkbaar plan zoals een Tracébesluit gaan aanpassen. Dat gaat via procedures in het ruimtelijk ordeningstraject. Tegen een bestemmingsplanprocedure kan door eigenaren en andere betrokkenen worden geprocedeerd om te voorkomen dat een ruimtelijke ordeningsmaatregel, zoals bijvoorbeeld het aanleggen van een weg, mogelijk wordt gemaakt.
Wanneer in de planologie eenmaal onherroepelijk vast staat dat die weg er mag komen, en soms al iets eerder, wordt de onteigeningsprocedure bij de Kroon in gang gezet. De Kroon bekijkt of aan alle formaliteiten om te komen tot onteigening is voldaan, daarna komt het Koninklijk Besluit tot onteigening tot stand. Pas dan kan de overheid naar de rechter met het doel om een onteigeningsvonnis te vragen, waarna de eigendom pas overgaat. De taakverdeling tussen de Kroon en de onteigeningsrechter houdt daarbij in dat de rechter alleen nog de rechtmatigheid van het onteigeningsbesluit toetst. De onteigeningsrechter bekijkt aan de hand van de wettelijke bepalingen en de algemene beginselen van behoorlijk bestuur of het Koninklijk Besluit op de juiste manier tot stand is gekomen. Een van de onderdelen die wordt bekeken is de noodzaak van de onteigening. Met andere woorden: is er een planologische situatie op grond waarvan het door de overheid voorziene project ook echt uitgevoerd kan worden?
De klachten die in de bestemmingsplanprocedure naar voren worden gebracht worden regelmatig weer herhaald voor de onteigeningsrechter. Omdat die procedure een eigen rechtsgang kent bekijkt de onteigeningsrechter alleen of die bestemmingsplanprocedure al onherroepelijk is afgerond of niet. Is dat het geval, dan gaat de onteigeningsrechter uit van de formele rechtskracht van die procedure en is de planologische mogelijkheid een gegeven. Dat kan overigens anders zijn wanneer er inmiddels plannen zijn om die planologische maatregel toch weer anders uit te voeren dan in het nieuwe bestemmingsplan wordt voorzien.
En tijdens de corona periode? Procedures lopen door
Hoewel vrijwel alle zittingen bij de rechterlijke instanties zijn uitgesteld, wordt achter de schermen doorgewerkt aan diverse plannen waarvoor onteigening nodig is. Denk bijvoorbeeld aan de fietsroute Groningen – Winsum, de PAS-maatregel Lingegebied en Diefdijk-Zuid op grond waarvan herstelmaatregelen in het kader van stikstof kunnen worden genomen, de reconstructie van de A1 tussen Apeldoorn en Azelo, de voorbereiding van het project A28/A1 Knooppunt Hoevelaken, de verbreding van de A27 tussen de knooppunten Hooipolder en Houten.
Inschakelen adviseur
Als grondeigenaar doet u er goed aan om advies in te winnen zodra de overheid plannen heeft om uw grond aan te kopen. Dan weet u wat u kunt verwachten. Het hele onteigeningstraject, vanaf het moment van onderhandelen, kan voor vergoeding van de advies en proceskosten in aanmerking komen. De kosten om het project tegen te houden in bijvoorbeeld een bestemmingsplanprocedure worden niet vergoed.
Heeft u vragen over een (mogelijke) onteigening? Bel gerust, we helpen u graag.