Met het coalitieakkoord Aan de slag – Bouwen aan een beter Nederland zetten D66, VVD en CDA vol in op versnelling. Vooral op het terrein van bouwen, ruimtelijke ordening en vergunningverlening worden forse ingrepen aangekondigd. De rode draad: minder regels, minder procedures en meer regie vanuit het Rijk.
Voor iedereen die werkt met de Omgevingswet roept dat meteen vragen op. Wat blijft er over van lokale afwegingsruimte? En hoe verhoudt deze aanpak zich tot de uitgangspunten van rechtsbescherming, participatie, maatwerk en integrale besluitvorming?
Van polderen naar doorpakken
De Omgevingswet is gebouwd op vertrouwen, maatwerk en lokale afwegingen. Het coalitieakkoord ademt een andere sfeer: tempo en daadkracht. Lange procedures en juridische onzekerheid worden gezien als een van de hoofdoorzaken van de wooncrisis.
De coalitiepartijen kiezen daarom expliciet voor het inperken van belemmeringen die bouw vertragen. Dat betekent onder meer:
- schrappen in bezwaarprocedures: één beroepsgang
- hogere drempels voor bezwaar- en beroepsprocedures
- vaste uitspraaktermijnen
- beperking van mogelijkheden om bouwprojecten stil te leggen (bijvoorbeeld via een vaste vergoeding)
Voor initiatiefnemers biedt dit meer zekerheid. Voor omwonenden en belangenorganisaties betekent het een duidelijke versobering van rechtsbescherming. Voor de rechterlijke macht betekent dit wellicht: nog harder werken.
Niet onbelangrijk: er komt een landelijke regeling voor het structureel vooraf regelen van nadeelcompensatie (planschade). Ik ben benieuwd.
Nog meer doorpakken: er komt een jaarlijkse Vereenvoudigingswet
Een tweede belangrijke pijler is het forse vereenvoudiging van regels. Via een jaarlijkse Vereenvoudigingswet worden wetten en regels structureel vereenvoudigd. Er komen onder andere simpelere regels voor:
- optoppen en splitsen, vergunningvrij waar mogelijk
- familie- en mantelzorgwoningen op eigen terrein worden vergunningsvrij
- hospitaverhuur
Gemeenten worden verplicht helder beleid op papier te zetten in welke omstandigheden ontwikkelaars dit mogen doen. Het Rijk stelt minimumomstandigheden op waaronder gesplitst, getransformeerd en opgetopt moet kunnen worden. Ook willen de coalitiepartijen woningdelen en het verhuren van een woning in (studenten)kamers makkelijker maken, waarbij gemeenten bij zwaarwegende redenen verkamering wel mogen beperken.
Daarmee verschuift de afweging:
- minder per individueel initiatief
- meer vooraf, in generieke regels
Dit past formeel binnen het instrumentarium van de Omgevingswet, maar verandert de praktijk ingrijpend. De ruimte voor casuïstiek en lokale nuance wordt kleiner.
Uniformering: minder lokale variatie
Het kabinet wil af van de “postcode-afhankelijkheid” van bouwen. Daarom:
- worden bovenwettelijke gemeentelijke bouweisen geschrapt
- worden duurzaamheids- en kwaliteitsnormen gestandaardiseerd
- moeten provincies natuurregels uniform toepassen
- en wordt de rol van welstandscommissies sterk ingeperkt, het liefst overbodig gemaakt
- het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bal) wordt vereenvoudigd om onnodige en kostbare bouweisen te schrappen
Voor ontwikkelaars is dit goed nieuws: meer voorspelbaarheid. Voor gemeenten betekent het een verlies aan beleidsvrijheid.
Sterkere rijksregie op ruimtelijke ordening
Misschien wel de meest fundamentele koerswijziging is de terugkeer van sterke rijksregie. In nationale wetgeving wordt vastgelegd:
- waar woningen worden gebouwd
- hoeveel woningen
- en binnen welke termijnen
Gemeenten die hun woningbouwdoelen overtreffen worden hiervoor beloond. Gemeenten die achterblijven, krijgen ondersteuning of worden bijgestuurd. Daarmee schuift het stelsel op van decentraal maatwerk naar centrale sturing – een beweging die haaks staat op hoe de Omgevingswet oorspronkelijk is gepresenteerd, maar die politiek gezien breed draagvlak lijkt te hebben.
Gemeentes krijgen meer handjes: de ambtelijke capaciteit voor vergunningverlening wordt opgeschaald.
Niet onbelangrijk, bij nieuwe woondeals wordt gestreefd naar 2/3 betaalbaar, waarvan 30% sociale huur en 25% betaalbare koop. Dit mag per regio verschillen. Daarnaast willen de coalitiepartijen permanente bewoning van recreatiewoningen mogelijk maken.
Heeft de gemeenteraad straks nog wat te zeggen?
Kort gezegd: de rol van de gemeenteraad (lokale politiek) verandert wezenlijk. Dat vraagt van de raad niet alleen een andere rol, maar ook een andere blik. De raad bepaalt immers nu (veelal) waar en hoeveel woningen gebouwd worden. Dat gaat straks veranderen als het aan de coalitiepartijen ligt.
Stikstof: sleutel tot vergunningverlening
Ook het stikstofdossier raakt direct aan vergunningverlening. De coalitiepartijen beloven:
- vervanging van de kritische depositiewaarde (KDW)
- een nieuwe vergunningssystematiek op basis van doelvoorschriften
- invoering van drempel- of ondergrenswaarden (mits juridisch mogelijk)
- gebiedsgerichte stikstofreductie rond kwetsbare natuurgebieden via een combinatie van vrijwillige en verplichtende maatregelen
- extra uitvoeringscapaciteit bij bevoegde gezagen
Als deze voornemens juridisch standhouden, kan dit betekenen dat vergunningverlening voor bouwprojecten weer structureel op gang komt – een cruciale randvoorwaarde voor het succes van de rest van het beleid.
Wat betekent dit voor de Omgevingswet in de praktijk?
De Omgevingswet blijft formeel het kader, maar de invulling verschuift:
- van participatie naar productie;
- van maatwerk naar standaardisering;
- van lokaal sturen naar nationale regie.
Voor RO-professionals, juristen en vergunningverleners betekent dit een periode van aanpassing. Bouwregels (en procedures) zullen sneller, strakker en uniformer worden. De beoordelingsruimte bij vergunningen neemt af, terwijl de politieke druk om snelheid te maken toeneemt.
Conclusie
Het coalitieakkoord markeert geen afscheid van de uitgangspunten die bij het ontwerp van de Omgevingswet zijn bedacht, maar wel een herinterpretatie ervan. Minder ruimte voor eindeloos afwegen, meer nadruk op doorpakken. De komende jaren zal blijken of deze koers leidt tot snellere woningbouw zonder het draagvlak en de rechtszekerheid te ondermijnen. Duidelijk is dat er een minderheidskabinet komt, dat leunt op 66 van de 150 zetels in de Tweede Kamer en dus altijd steun voor zijn plannen moet zoeken bij de oppositie. Dat betekent dat geen van de plannen in beton gegoten zal zijn.
Ben je benieuwd wat deze ontwikkelingen (kunnen) betekenen voor jouw rol, organisatie of gemeente? Laten we daar eens over sparren. Neem gerust contact met mij op.